کاردرمانگر دست ، در بسیاری از بیماری ها کمک کننده است ، شکستگی های دست ، پارگی تاندون و یا بهبود بعد از سکته مغزی .
ارگوتراپیست رضا مقتدائی
کاردرمانگر دست: بازگرداندن عملکرد و استقلال فردی
کاردرمانی دست (Hand Therapy) شاخهای تخصصی از کاردرمانی است که بر ارزیابی، درمان و بازتوانی اختلالات مربوط به دست، مچ و اندام فوقانی تمرکز دارد. این حوزه با ترکیب دانش آناتومی، بیومکانیک و علوم اعصاب، به بیماران کمک میکند تا پس از آسیبها، جراحیها یا بیماریهای مزمن، عملکرد دست خود را بازیابند. اهمیت این رشته در زندگی روزمره غیرقابل انکار است، چرا که دستها ابزار اصلی تعامل انسان با محیط هستند و هرگونه اختلال در عملکرد آنها میتواند تأثیر عمیقی بر کیفیت زندگی فرد بگذارد.
تاریخچه کاردرمانی دست
کاردرمانی دست به عنوان یک تخصص رسمی در دهه ۱۹۷۰ میلادی شکل گرفت، هرچند ریشههای آن به دوران جنگ جهانی اول بازمیگردد که درمانگران به بازتوانی سربازان مجروح میپرداختند. در سال ۱۹۷۷، انجمن درمانگران دست آمریکا (ASHT) تأسیس شد و در سال ۱۹۸۹، هیئت صدور گواهینامه بینالمللی برای درمانگران دست (HTCC) ایجاد گردید. امروزه این رشته به عنوان یکی از تخصصهای پیشرفته در کاردرمانی شناخته میشود.
آناتومی و بیومکانیک دست
دست از ۲۷ استخوان، ۳۴ عضله، بیش از ۱۰۰ لیگامان و تعداد زیادی عصب و عروق خونی تشکیل شده است. این ساختار پیچیده امکان انجام حرکات ظریف و قدرتی را فراهم میکند. مفاصل بین استخوانهای مچ و کف دست (کارپال)، متاکارپال (بین استخوانهای کف دست و انگشتان) و اینترفالانژیال (بین بندهای انگشتان) همگی در عملکرد کلی دست نقش حیاتی دارند. بیومکانیک دست شامل درک نیروها، گشتاورها و حرکاتی است که در فعالیتهای مختلف ایجاد میشود.
اهداف کاردرمانگر دست
– بازیابی دامنه حرکتی مفاصل
– افزایش قدرت عضلانی
– بهبود مهارتهای حرکتی ظریف
– کاهش درد و تورم
– پیشگیری یا کاهش دفورمیتی (بدشکلی)
– بازگشت به فعالیتهای روزمره زندگی (ADL)
– بازگشت به حرفه و مشاغل تخصصی
– آموزش روشهای جبرانی در صورت نقص دائمی
شرایط و آسیبهای شایع
۱. آسیبهای تروماتیک در کاردرمانی دست
– شکستگیها (مانند شکستگی کالیس، اسکافوئید)
– دررفتگیها
– آسیبهای تاندونی (مثل مالله انگشت)
– آسیبهای عصبی (قطع عصب مدین یا اولنار)
– قطع انگشت یا اندام
۲. بیماریهای دژنراتیو
– آرتروز مفاصل دست و مچ
– روماتیسم مفصلی
– سندرم دکوروان (التهاب تاندونهای شست)
– انگشت ماشهای (Trigger Finger)
۳. اختلالات عصبی
– سندرم تونل کارپال (فشردگی عصب مدین)
– سندرم تونل کوبیتال (فشردگی عصب اولنار)
– سکته مغزی و فلج اندام فوقانی
– آسیبهای نخاعی
۴. سوختگیها و جراحتهای بافتی
– سوختگیهای درجه دو و سه
– زخمهای جراحی
– اسکارهای هیپرتروفیک
فرآیند ارزیابی کاردرمانگر دست
ارزیابی جامع اولین و مهمترین مرحله کاردرمانگر دست است که شامل موارد زیر میشود:
۱. تاریخچهگیری
– شرح حال پزشکی که نحوه آسیب به دست را مشخص می کند .
– مکانیسم آسیب
– سوابق درمانی
– اهداف و انتظارات بیمار
۲. معاینه فیزیکی
– مشاهده (رنگ، تورم، اسکار، دفورمیتی)
– لمس (دما، حساسیت، کریپتوس)
– دامنه حرکتی (Active و Passive)
– تستهای عضلانی (MMT)
– تستهای عصبی (حس، رفلکس)
۳. ارزیابیهای تخصصی
– تستهای اختصاصی (مثل تینل، فالکن، فالکن-رینولد)
– ارزیابی عملکردی (Jebsen-Taylor, Minnesota)
– ارزیابی مهارتهای حرکتی ظریف (Purdue Pegboard)
– ارزیابی درد (مقیاس VAS)
– ارزیابی ورم (حجمسنجی)
مداخلات درمانی کاردرمانگر دست
۱. مدالیتههای فیزیکی
– سرما درمانی (برای التهاب حاد)
– گرما درمانی (برای سفتی مزمن)
– اولتراسوند (برای بافت نرم)
– تحریک الکتریکی (برای درد یا تحریک عضلانی)
– لیزر درمانی (برای ترمیم بافت)
۲. درمانهای دستی
– ماساژ بافت نرم
– موبیلیزاسیون مفاصل
– تکنیکهای کششی
– تکنیکهای کاهش ادم
۳. اسپلینتسازی
– اسپلینتهای استاتیک (برای محافظت)
– اسپلینتهای دینامیک (برای کمک به حرکت)
– اسپلینتهای عملکردی (برای فعالیت)
– اسپلینتهای پیشرفته (مثل اسپلینت کلن بک)
۴. تمرین درمانی
– تمرینات دامنه حرکتی (ROM)
– تمرینات تقویتی (پروگرسیو)
– تمرینات تحمل وزن
– تمرینات حرکات ظریف (Fine Motor)
– تمرینات هماهنگی (دکستریتی)
۵. درمان عملکردی
– فعالیتهای روزمره زندگی (ADL Training)
– تمرینات شغلی (Work Hardening)
– تمرینات ویژه مشاغل (Job Simulation)
– آموزش روشهای جبرانی
۶. آموزش بیمار
– مراقبت از زخم
– مدیریت درد
– پیشگیری از آسیب مجدد
– اصلاح فعالیتها
– برنامههای خانگی
تکنیکهای پیشرفته کاردرمانگر دست
۱. درمان حساسیتزدایی
برای بیماران با هایپراستزی (حساسیت بیش از حد) پس از آسیب عصبی که حس را بیشتر یا کمتر از حد نرمال حس می کنند . و یا به هم ریختگی حسی دارند.
۲. درمان آینهای ( آینه درمانی)
برای بیماران با نقص حرکتی یک طرفه (مثل پس از سکته) ، ضربه مغزی ، آسیب های نخاعی و به طور معمول برای آسیبل های مغز و اعصاب این تکنیک کاربرد دارد.
۳. بیوفیدبک و نوروفیدبک
برای بهبود کنترل حرکتی و کاهش درد ، که در واقع در روش بیوفیدبک بیمار نحوه درست انجام تمرین را حین انجام متوجه می شود و از تقلب حرکتی یا انجام حرکت به صورت ناقص جلوگیری خواهد شد.
۴. واقعیت مجازی (VR Therapy)
برای تمرینات تعاملی و جذاب که بیمار انجام تمرین را عینا می بیند و هدف از انجام تمرین را متوجه می شود .
۵. پروتزهای پیشرفته
آموزش استفاده از پروتزهای میوالکتریک که در موارد آمدپوتیشن و قطع عضو یا اندام تجویز می گردد.
چالشهای خاص کاردرمانگر دست
۱. ترمیم تاندون
– پروتکلهای خاص پس از ترمیم تاندون فلکسور/اکستانسور
– خطر چسبندگی تاندون که در زون ۲ و ۳ فلکسوری بسیار شایع است
– تعادل بین محافظت و حرکت که امری بسیار حساس است.
۲. آسیبهای عصبی
– دوره بازسازی طولانی عصب (۱ میلیمتر در روز) که معمولا بعد از قطع کامل عصب طولانی است.
– خطر ایجاد نوروما
– تغییرات حسی و حرکتی
۳. سوختگیها
– پیشگیری از کنتراکچر
– مدیریت اسکار
– حفظ عملکرد در حین ترمیم
۴. بیماریهای مزمن
– مدیریت بلندمدت آرتریت
– تطابق با پیشرفت بیماری
– اصلاح فعالیتها
کاردرمانگر دست در جمعیتهای خاص
۱. کاردرمانی دست کودکان
– آسیبهای مادرزادی (مثل Syndactyly) ، پلی داکتیلی ، و ….
– آسیبهای اکتسابی حین زایمان مانند آسیب ارب
– تطابق با رشد
۲. سالمندان
– ملاحظات پوکی استخوان که از شکستگی جلوگیری شود .
– بهبودی کندتر به دلیل متابولیسم کمتر بدن در این سنین
– دیگر بیماری های پزشکی همراه و همزمان
۳. ورزشکاران
– بازگشت به ورزش (Return to Play) که باید با ملاحظات خاص انجام شود .
– تمرینات ورزش-خاص برای بازگشت به ورزش حرفه ای
– پیشگیری از آسیب مجدد
۴. کاردرمانگر دست موزیسینها
– تمرینات ویژه نوازندگی
– پیشگیری از آسیبهای حین نواختن
– ارگونومی ساز
تحقیقات و پیشرفتهای اخیر
– استفاده از سلولهای بنیادی در ترمیم تاندون
– توسعه بیومتریالهای جدید برای اسپلینتها
– کاربرد هوش مصنوعی در ارزیابی حرکت دست
– پیشرفت در پروتزهای عصبی
– مطالعات در مورد نوروپلاستیسیتی و بازآموزی مغز
کاردرمانی دست به عنوان یک تخصص منحصر به فرد، نقش حیاتی در بازگرداندن عملکرد اندام فوقانی ایفا میکند. با ترکیب دانش عمیق آناتومیک، مهارتهای عملی پیشرفته و رویکرد کلنگر به بیمار، درمانگران دست به افراد کمک میکنند تا نه تنها عملکرد فیزیکی، بلکه استقلال و کیفیت زندگی خود را بازیابند. آینده این رشته با پیشرفتهای تکنولوژیک و درک بهتر از فرآیندهای ترمیم عصبی-عضلانی، نویدبخش روشهای مؤثرتر و شخصیسازی شدهتر است.
## منابع و مراجع برای مطالعه بیشتر
– American Society of Hand Therapists (ASHT) Guidelines
– Rehabilitation of the Hand and Upper Extrem